زینب موسوی، قصه‌گو، عروسک ساز و پژوهشگر حوزه آئین‌های محلی در یادداشتی نوشت: عروسک‌ها از دیرباز هم‌بازی و همدم کودکان و حتی بزرگسالان بوده‌اند. نقش آن‌ها در ایجاد حس همزادپنداری، تقویت تخیل و شکل‌گیری تجربه‌های ابتدایی زندگی انکارناپذیر است. ذهن خلاق کودک چنان به این پیکره‌های بی‌جان شخصیت می‌بخشد که عروسک برایش غم‌خوار، هم‌بازی و حتی فرزند می‌شود؛ جهانی تازه می‌سازد و در آن زندگی می‌کند. 

همین توانایی شگفت‌انگیز است که عروسک‌ها، به‌ویژه عروسک‌های محلی و قومیتی را ماندگار کرده است؛ عروسک‌هایی که سینه‌به‌سینه از جان مادران به روح فرزندان منتقل شده‌اند تا فرهنگ، خاطره و هویت یک قوم را زنده نگه دارند. عروسک‌های محلی تنها هم‌بازی نیستند؛ سفیران فرهنگ‌اند. اگر آن‌ها خاموش شوند، چه چیزی می‌تواند با این ظرافت، آداب و رسوم، پوشش و حتی اقلیم یک منطقه را به جان کودکان پیوند بزند؟

یکی از این میراث‌های ارزشمند، عروسک محلی «بِیگَک» در شهرستان هندیجان است؛ عروسکی که عصاره‌ای از فرهنگ و آداب و رسوم این دیار را از گذشته‌های دور با خود حمل می‌کند. بیگک‌ها، همان سخنگویان خاموش اقوام، روایتگر تاریخ و هویت مردم هندیجان‌اند.

بیگک؛ میراثی از مادران و مادربزرگان

بیگک هندیجانی به گفته‌ زنان سالخورده‌ منطقه، از مادرانشان و مادرِ مادرانشان به ارث رسیده است. سیده شریفه موسوی (۸۰ ساله)، حوری منصوری (۵۶ ساله)، ماهشکر درویشی (۷۵ ساله)، عجیده عناناتی (۵۸ ساله)، طلا شنبدی (۶۸ ساله) و دیگر زنان محلی، روایت‌های خود را سینه‌به‌سینه از نسل‌های پیش دریافت کرده‌اند؛ روایاتی که نشان از قدمت و اصالت این عروسک دارد.

نام «بیگک» در گستره‌ای از هندیجان تا دیلم و بوشهر و از سوی دیگر تا زیدون بهبهان رواج داشته است. کتاب فرهنگ عروسک‌ها و نمایش‌های عروسکی آیینی و سنتی ایران نیز این گستره را تأیید می‌کند. هرچند نام مشترک است، اما ظاهر و پوشش عروسک‌ها در هر منطقه تفاوت‌هایی دارد. در گویش محلی، «بِیگ» به معنای عروس و «ک» پسوند تصغیر است؛ بنابراین «بیگک» در اصل همان «عروسک» است.

بیگک؛ نماد پوشش، آداب و اقلیم هندیجان

بیگک‌های هندیجانی علاوه بر معرفی پوشش زنان منطقه، برخی آداب و رسوم و نشانه‌های اقلیمی را نیز بازتاب می‌دهند. خانم حوری منصوری تأکید می‌کند که اسکلت این عروسک باید حتماً از تکه‌ی سبز شاخه‌ی نخل ساخته شود؛ درختی بومی که حضورش در جان عروسک، پیوند آن را با اقلیم هندیجان پررنگ‌تر می‌کند.

مدل مو؛ نشانه‌ی نوعروس بودن

یکی از ویژگی‌های مهم بیگک، مدل موی آن است. در گذشته، دختران موهای بلند و بافته داشتند. اما هنگام عروسی، جلوی موها را که در گویش محلی «تِرنه» نام داشت کوتاه می‌کردند. این کوتاهی نشانه‌ی نوعروس بودن بود و به آن «تِرنَشه چیده» می‌گفتند. بیگک هندیجانی نیز همین ویژگی را دارد: ترنه‌ی کوتاه و گیس‌های آویزان؛ نشانه‌ای روشن از نوعروس بودن عروسک.

پوشش بیگک؛ بازتاب لباس زنان هندیجان

لباس بیگک دقیقاً مطابق پوشش زنان هندیجانی است: پیراهنی با چین‌های ریز در کمر که «نَف نوف» نام دارد. «جومه عربی» که رواندازی نازک است؛ سیاه برای سوگواری و رنگ‌های شاد برای جشن‌ها. این پوشش به دلیل همجواری فرهنگی با اقوام عرب وارد فرهنگ پوشاک زنان هندیجان شده است. همچنین «مِی‌نا»، شال توری و نازکی که دور سر پیچیده می‌شود، در بیگک نیز به همان شیوه‌ی سنتی اجرا شده است.

بیگک؛ از خانه‌های روستایی تا جشنواره‌های دانشگاهی

بیگک‌های ساخته‌ حوری منصوری، به‌ویژه «بیگک لیلی‌های هندیجانی» که حرکت دست‌هایشان رقص محلی «دستمال‌بازی» را تداعی می‌کند، از سوی دانشگاه تهران به عنوان سفیر فرهنگی در نخستین جشنواره‌ی مجازی تئاتر عروسکی دانشجویی انتخاب شدند و به کشورهای مختلف ارسال گردیدند.

روایتی از احیا و تداوم یک میراث

منصوری سه نوع عروسک محلی می‌سازد. او می‌گوید دختران روستا در کودکی و نوجوانی وسایل لازم را آماده می‌کردند و نزد زنان ماهر می‌رفتند تا ساخت بیگک را بیاموزند. گاهی در ازای مقداری گندم از پارچه‌فروش تکه‌پارچه می‌گرفتند یا از دورریزهای خیاطی استفاده می‌کردند.

سال‌ها مادر برای فرزندان و بعدها برای نوه‌ها بیگک می‌ساخت، اما هیچ‌گاه به فکر تولید برای فروش نبود. تا اینکه در تابستان ۹۷، من، زینب موسوی در پی فراخوان موزه‌ عروسک بادرود چند قصه‌ محلی برای خانم متینی ارسال کردم. او پرسید آیا عروسک محلی هم داریم؟ و همان شد که مادر برای نخستین‌بار بیگک را برای فروش ساخت.

در دوران کرونا، با راه‌اندازی صفحه‌ای برای معرفی عروسک‌ها، کار به اوج رسید و امروز تقریباً تمام موزه‌داران و مجموعه‌داران کشور بیگک‌های هندیجانی ساخته‌ مادر را در مجموعه‌ی خود دارند.

انتهای پیام/